การประเมินวัฏจักรชีวิต (Life Cycle Assessment: LCA) ตอนที่ 1

 

อ.ดร.มณเฑียร สติมานนท์

คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

การประเมินวัฏจักรชีวิต คือ กระบวนการวิเคราะห์และประเมินค่าผลกระทบของผลิตภัณฑ์หรือบริการที่มีต่อสิ่งแวดล้อมตลอดช่วงชีวิตของผลิตภัณฑ์ โดยกระบวนการดังกล่าวสามารถคำนวณผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมออกมาได้ในเชิงปริมาณ (Quantitative Assessment)  โดยกระบวนการดังกล่าวคำนึงถึงกระบวนการผลิตตั้งแต่การสกัด จัดหา รวมทั้งการได้มาของวัตถุดิบ กระบวนการผลิต การขนส่ง การกระจายสินค้าทั้งในระดับค้าปลีกและค้าส่ง การใช้งานผลิตภัณฑ์ของผู้บริโภค การนำกลับมาใช้ใหม่ การรีไซเคิล
การซ่อมบำรุง การลดส่วนสูญเสีย และการจัดการเศษซากของผลิตภัณฑ์

A_05

อาจกล่าวได้ว่ากระประเมินดังกล่าวคำนึงถึงผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมของผลิตภัณฑ์ตั้งแต่เกิดจนตาย (Cradle to Grave) ซึ่งถ้าเปรียบกับชีวิตของคนนั่นคือจากครรภ์มารดาถึงเชิงตะกอนนั่นเอง โดยกระบวนการในการประเมินวัฏจักรชีวิตเริ่มจากการตั้งเป้าประสงค์ของการประเมินรวมทั้งขอบเขตของการประเมิน โดยส่วนใหญ่เป้าประสงค์หลักของการประเมินคือ

  1. การพยายามลดผลกระทบทางลบของผลิตภัณฑ์ที่มีอยู่แล้วผ่านนโยบายของรัฐหรือการตระหนักรู้ของผู้บริโภค
  2. การปรับปรุงผลิตภัณฑ์เดิมให้ดีขึ้นโดยให้มีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมลดลงมากที่สุด
  3. การออกแบบผลิตภัณฑ์หรือบริการใหม่เพื่อทดแทนผลิตภัณฑ์หรือบริการที่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมสูง

ในส่วนขอบเขตของการประเมินโดยส่วนใหญ่ขึ้นอยู่กับว่าผู้ประเมินสินค้าหรือบริการอยู่ในภาคส่วนใด อาทิ ภาคเอกชนจะดำเนินการประเมินผลิตภัณฑ์หรือบริการเฉพาะในส่วนของภาคเอกชนเท่านั้น และที่สำคัญการประเมินดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของการที่เอกชนจะได้รับมาตราฐานอุตสาหกรรมในหมวด 14000 ในขณะที่ภาครัฐอาจจะคำนึงศักยภาพในการแข่งขันของภาคบริการและอุตสาหกรรม โดยเฉพาะในด้าน Green productivity จึงมีการจัดทำการประเมินสินค้าอุตสาหกรรมในบางหมวดที่สำคัญขึ้น

กระบวนการต่อมาหลังจากการกำหนดวัตถุประสงค์และเป้าหมายคือการจัดทำข้อมูลฐานเฉพาะของแต่ละผลิตภัณฑ์ ซึ่งนับเป็นจุดที่สำคัญที่สุดในการวิเคราะห์ ฐานข้อมูลดังกล่าวระบุหรือประมาณการณ์ถึงปริมาณพลังงานและวัตถุดิบที่ใช้ (Energy and Input Inventory) รวมถึงผลกระทบจากกระบวนการผลิตที่ปล่อยออกสู่สิ่งแวดล้อมตลอดช่วงอายุของผลิตภัณฑ์ อาทิ ก๊าซเรือนกระจก น้ำเสีย (Carbon and Water Footprint) เป็นต้น รวมทั้งการสร้างแบบจำลองเพื่อประเมินโอกาสที่ผลิตภัณฑ์ดังกล่าวจะส่งผลกระทบทางลบอื่น ๆ ต่อระบบนิเวศและสุขอนามัยของชุมชน การที่ฐานข้อมูลดังกล่าวมีความซับซ้อนค่อนข้างสูงทำให้การบริหารจัดการฐานข้อมูลเป็นเรื่องที่ต้องได้รับความร่วมมือจากหน่วยงานต่าง ๆ รวมทั้งมีหน่วยงานเจ้าภาพที่ ในประเทศอื่น ๆ นั้น การพัฒนาฐานข้อมูลเพื่อวิเคราะห์ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมตลอดช่วงชีวิตของผลิตภัณฑ์อย่างกว้างขวาง อาทิ ญี่ปุ่นเป็นประเทศที่มีการจัดตั้งและพัฒนาฐานข้อมูลมาตั้งแต่ปีพ.ศ. 2538 และประเทศเกาหลีใต้ได้มีการจัดตั้งฐานข้อมูลดังกล่าวเพื่อตอบสนองต่อความต้องการของภาคอุตสาหกรรมในปีพ.ศ. 2540 ในส่วนของประเทศไทย ได้มีการจัดทำตัวอย่างของระบบฐานข้อมูลในส่วนของปริมาณการใช้วัตถุดิบและพลังงาน ในปีพ.ศ. 2549 โดยโครงสร้างของฐานข้อมูลเป็นไปตามดังภาพประกอบที่ (1) ซึ่ง ศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติได้รับเป็นเจ้าภาพในการเก็บรวบรวมและสร้างฐานข้อมูลเพื่อใช้ในการวิเคราะห์วัฏจักรชีวิตของสินค้าอุตสหากรรมในหลายกลุ่มสินค้า

A09

ภาพประกอบที่ (1) ฐานข้อมูลวัฏจักรชีวิตของวัสดุพื้นฐานและพลังงานของประเทศไทย

ที่มา: ศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ

          โดยหลังจากมีการพัฒนาฐานข้อมูลสำเร็จแล้ว ข้อมูลดังกล่าวจะถูกประมวลด้วยโปรแกรมสำเร็จรูปทั้งที่อยู่ในรูปแบบของโปรแกรม open source อาทิ Open LCA และโปรแกรมที่มีลิขสิทธิ์อาทิ GABI® หรือ Simapro® เพื่อวิเคราะห์วัฏจักรชีวิตของวัสดุพื้นฐานและพลังงาน (Life Cycle Inventory: LCI) ในเบื้องต้น โดยวัสดุพื้นฐานและพลังงานสามารถวัดผ่านการเคลื่อนที่ของวัตถุดิบ พลังงาน น้ำ รวมทั้งส่วนสูญเสียที่มีการปล่อยออกมาสู่สภาวะแวดล้อม ซึ่งสามารถสรุปอยู่ในรูปตาราง Input-Output หรือ Flow chart  ของภาคอุตสาหกรรมปรกติ อย่างไรก็ตามเนื่องจากบางกิจการมีการจัดหาวัตถุดิบ และส่งสินค้าหรือบริการไปยังผู้ประกอบการรายอื่น ๆ ดังนั้นการวิเคราะห์ ในส่วนของ LCI จึงจำเป็นต้องคำนึงถึงทั้งกิจกรรมการผลิต จำหน่าย รวมทั้งช่วงสุดท้ายของวัฏจักรชีวิต ตลอดทั้งห่วงโซ่อุปทาน (Supply Chain) รวมทั้งห่วงโซ่มูลค่า (Value Chain) เพิ่มกว่าการวิเคราะห์อุตสาหกรรมปรกติ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s