การทบทวนแนวคิดป่าไม้ในเมือง (urban forest)

รศ.ดร.นิรมล สุธรรมกิจ
คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

  1. ความสำคัญของป่าในเมือง

จากกระแสเรื่องโลกร้อนนั้น ป่าไม้จะมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการแก้ปัญหาโลกร้อน และประชาชนโดยทั่วไปก็สามารถมีส่วนร่วมได้ไม่จำกัด โดยเฉพาะประชาชนที่อาศัยอยู่ในเขตแนวป่าหรือบริเวณใกล้เคียง ประชาชนในเขตเมืองใหญ่ เช่น กรุงเทพมหานครและปริมณฑลก็สามารถมีส่วนร่วมในเรื่องการจัดการป่าไม้ที่ยั่งยืนได้เช่นกัน โดยผ่านการยอมรับลักษณะของ “ป่าในเมือง” (urban forest) ที่มีความหมายกว้างกว่า “พื้นที่สีเขียว” (green area)

ป่าในเมือง (urban forest) เป็นองค์ประกอบของการป่าไม้ในเมือง (urban forestry) ที่ว่าด้วยการจัดการต้นไม้ในเมืองทั้งแบบมีการวางแผนอย่างเป็นระบบ การบูรณาการศาสตร์ต่างๆ ของการจัดการต้นไม้ในเขตเมืองที่คำนึงถึงคุณลักษณะพื้นฐาน ปัจจัยด้านสังคม คุณภาพชีวิตของประชาชนที่อาศัยในเขตเมือง ผ่านการมีส่วนร่วมของประชาชนที่อยู่อาศัย [Carter, 1995]

การจัดการดังกล่าวเกี่ยวข้องกับพื้นที่ที่มีต้นไม้ทั้งต้นไม้เดี่ยว กลุ่มของต้นไม้ หรือ ต้นไม้ที่อยู่ในอาณาบริเวณที่ประชากรอาศัยอยู่ในความหนาแน่นระดับหนึ่ง ครอบคลุมถึงอาณาบริเวณของถนน สวนสาธารณะ และบริเวณแยกต่างๆ ที่มีการจัดการต้นไม้ นอกจากนั้นการจัดการป่าไม้ในเขตเมืองยังครอบคลุมถึงเรื่องประโยชน์ของต้นไม้ในแง่มุมต่างๆ และปัญหาที่เกี่ยวข้องกับต้นไม้เหล่านั้น จุดมุ่งหมายหลักของการป่าไม้ในเมือง คือ การปรับปรุงสุขภาพของต้นไม้ให้มีความแข็งแรง และเพิ่มคุณค่าของต้นไม้และบริเวณโดยรอบเขตเมืองนั่นเอง

บทบาทของการป่าไม้ในเมือง (urban forestry) ในประเทศพัฒนาแล้วจะแตกต่างจากประเทศกำลังพัฒนา กล่าวคือ ในประเทศอุตสาหกรรม การป่าไม้ในเมืองนั้นจะคำนึงถึงประโยชน์ด้านการยกระดับคุณภาพสิ่งแวดล้อมและประโยชน์ทางทัศนียภาพ ในขณะที่ประเทศยากจนนั้น ป่าไม้ในเมืองช่วยตอบสนองความต้องการขั้นพื้นฐาน เช่น การเป็นแหล่งพลังงานขั้นต้นจากฟืน ฯลฯ ต้นไม้ในเขตเมืองมีศักยภาพที่จะยังประโยชน์หลากหลายทั้ง การปรับปรุงคุณภาพสิ่งแวดล้อมและการเป็นปัจจัยการผลิต [Miller, 1997; Nilsson & Randrup, 1997; Kuchelmeister & Braatz, 1993] ปัจจุบันการป่าไม้ในเขตเมืองนั้นถูกให้ความสำคัญมากขึ้นในเรื่องของประโยชน์เพิ่มเติมที่ได้จากต้นไม้ เช่น การพัฒนาพื้นที่สันทนาการ การควบคุมปริมาณมลพิษทางอากาศและเสียง และการลดก๊าซเรือนกระจก

งานศึกษาของ Kuchelmeister (2000) พบว่า ในกรุงกัวลาลัมเปอร์ในประเทศมาเลเซีย และกรุงมะนิลาในประเทศฟิลิปปินส์นั้น การปลูกพืชหรือต้นไม้ในเมืองนั้นเป็นเป้าหมายในการลดมลพิษตามโครงการป่าในเมือง นอกจากนั้น ป่าในเมืองยังมีส่วนช่วยในเรื่องน้ำกินน้ำใช้ของประชาชนในเขตเมือง โดยเฉพาะอย่างยิ่งประโยชน์ในด้านการจัดการน้ำเสียและการจัดการน้ำทิ้งของครัวเรือน มีส่วนช่วยในการอนุรักษ์ดิน การป้องกันดินถล่มในเขตเมือง การจัดการขยะอินทรีย์ การรักษาความหลากหลายทางชีวภาพและนิเวศวิทยา การลดความร้อนในเขตเมือง เป็นต้น

สำหรับประโยชน์ทางสังคมนั้น ป่าในเมืองโดยเฉพาะสวนสาธารณะและพื้นที่สีเขียว มีส่วนช่วยให้ประชาชนมีสุขภาพกายและสุขภาพจิตดีขึ้น ในงานของ Ulrich (1984) พบว่า ประโยชน์ของภูมิทัศน์ในเขตเมืองนั้นส่งผลต่อสุขภาพของประชาชนในประเทศอุตสาหกรรม นอกจากนั้น ป่าในเมือง ยังสร้างงานให้กับประชาชนจำนวนมากทั้งงานที่เป็นงานภูมิทัศน์ งานสวน งานป่าไม้ และครอบคลุมถึงงานที่เกี่ยวข้องกับพื้นที่สันทนาการที่เกิดขึ้นจากป่าในเมืองอีกด้วย ป่าในเมืองยังช่วยส่งเสริมด้านการศึกษาสิ่งแวดล้อมและความหลากหลายทางชีวภาพ ในรูปแบบต่างๆ เช่น สวนพฤกษศาสตร์ สวนสัตว์ สวนดอกไม้ รวมถึงพื้นที่อนุรักษ์ในเขตเมืองต่างๆและพื้นที่ชุ่มน้ำ เป็นต้น ป่าในเมืองยังมีส่วนช่วยอย่างมากในแง่ของสันทนาการโดยเฉพาะอย่างยิ่งในกลุ่มประเทศรายได้น้อย งานศึกษาของ Kuchelmeister (2000) พบว่า คนมีรายได้น้อยมักใช้สวนสาธารณะเป็นที่พักผ่อนหย่อนใจมากกว่าคนที่มีรายได้มากที่มีทางเลือกในการพักผ่อนหย่อนใจมากกว่า

นอกจากนั้น ป่าในเมือง ยังให้ประโยชน์ทางด้านการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนและการเพิ่มมูลค่าของที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง เช่น

  • ถนน Rua de Carvalho Goncalo ที่เมือง Porto Alegre ประเทศบราซิล (ภาพที่ 1) นั้น เป็นตัวอย่างที่ดีสำหรับการมีส่วนร่วมของประชาชนโดยเฉพาะการอนุรักษ์ต้นไม้ เนื่องจากมีเอกชนขอตัดต้นไม้เพื่อสร้างที่จอดรถและได้รับอนุมัติจากทางการ อย่างไรก็ตาม การรวมกลุ่มของประชาชนได้แผ่ขยายจากชุมชนไปสู่เมืองทำให้ถนนต้นไม้ Rua de Carvalho Goncalo ยังคงอยู่
  • ในเมืองลอสแองเจลิส สหรัฐอเมริกา องค์กรเอกชน TreePeople มีส่วนช่วยเมืองในการลดมลพิษทางอากาศโดยการปลูกต้นไม้ และได้รับความร่วมมืออย่างดีจากประชาชนและบุคคลที่มีชื่อเสียงในหลากหลายอาชีพ
  • งานศึกษาจำนวนมากในประเทศสหรัฐอเมริกาที่เกี่ยวข้องกับประโยชน์ทางด้านทัศนียภาพ พบว่า ป่าในเมืองและสวนสาธารณะ มีความสัมพันธ์ทางด้านบวกกับมูลค่าที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง

ตัวอย่างของป่าไม้ในเมืองที่สำคัญ เช่น

  • เมือง Minneapolis มลรัฐ Minnesota สหรัฐอเมริกา (กรณีต้น Elm)
  • มลรัฐ Maryland และ New York สหรัฐอเมริกา ที่มีองค์กรเอกชนทำงานร่วมกับหน่วยงานรัฐในระดับท้องถิ่น
  • กรุง Nairobi ประเทศเคนยา และกรุง Prague ประเทศ Czech Republic (กรณีต้นไม้ริมถนน)
  • เมือง Yokoyama ประเทศญี่ปุ่น (กรณีการวางแผนจัดการพื้นที่ป่า)
  • เมือง Debre Birhan ประเทศเอธิโอเปีย (กรณีการปลูกไม้เพื่อฟืน)
  • เมืองฮ่องกง (กรณีที่เน้นการใช้พื้นที่และหาพื้นที่สีเขียว)
  • ประเทศสิงคโปร์ (กรณีการเพิ่มออกซิเจนให้ประเทศ)
  • เมือง Colima ประเทศเม็กซิโก (กรณีการมีส่วนร่วมภาคประชาชน)

 

  1. ปัจจัยสำคัญต่อความสำเร็จของการป่าไม้ในเมือง (urban forestry)

ปัจจัยสำคัญที่อาจทำให้การป่าไม้ในเมืองไม่ประสบผลสำเร็จ 6 ประการ อันได้แก่ (1) การขาดแคลนเงินทุนหรืองบประมาณ (2) การไม่ให้ความสำคัญในเรื่องป่าในเมืองหรือเป็นความสำคัญในลำดับท้ายๆ ของหน่วยงานภาครัฐ (3) การกระจายความรับผิดชอบที่อาจก่อให้เกิดความขัดแย้งในการป่าไม้ในเมือง (4) การขาดแคลนพื้นที่เพื่อทำเป็นเขตป่าในเมือง (5) ความกดดันด้านสิ่งแวดล้อมซึ่งอาจส่งผลต่อการเกิดโรคและแมลงระบาดในเขตป่าไม้ในเมืองเนื่องมาจากการเลือกชนิดของต้นไม้ที่ไม่หลากหลาย และ (6) การขาดการฝึกอบรม ขาดการสื่อสารข้อมูลและวิชาการ [Kuchelmeister & Braatz, 1993]

ในทางเศรษฐศาสตร์นั้น ความยั่งยืนของการจัดการป่าไม้ในเมือง ควรจะต้องมีองค์ประกอบสำคัญอย่างน้อย 3 ประการ ได้แก่

(ก) ความชัดเจนเกี่ยวกับ “ความเป็นเจ้าของป่าไม้ (ownership)” กล่าวคือ พื้นที่สวนสาธารณะหรือป่าในเมืองนั้น โดยส่วนใหญ่มีลักษณะของ “พื้นที่ส่วนรวม” (common place หรือ public place) อย่างไรก็ดี พื้นที่สวนสาธารณะในเมืองนั้น สามารถกำหนดให้เป็น “พื้นที่เอกชน” ได้ โดยจะเก็บค่าเข้าใช้ประโยชน์ (fee) ในพื้นที่หรือไม่ก็ได้

(ข) การให้คุณค่าของป่าไม้ของประชาชนในพื้นที่ ทั้งในด้านการเข้าถึง (access) และ การใช้ประโยชน์ (uses) กล่าวคือ ประชาชนสามารถเข้าใช้พื้นที่ได้ และในบางกรณีสามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตในพื้นที่ได้ ภายใต้กฎระเบียบ เช่น การตกปลา การเก็บดอกไม้ การเล่นในสนามหญ้า การนั่งเล่นรับประทานอาหารปิกนิคแบบครอบครัว ฯลฯ

 

ภาพที่ 1 ถนน Rua de Carvalho Goncalo ในประเทศบราซิล

 ป่าในเมือง 1

ป่าในเมือง 2

ที่มา: ภาพประกอบจากอินเตอร์เน็ต ไม่ทราบผู้ถ่าย

 

(ค) กลไกการอนุรักษ์หรือสนับสนุนหรือส่งเสริมของภาครัฐที่ทำให้เกิดการขยายพื้นที่ป่าในเมือง (urban forest) ตัวอย่างเช่น

– ในกรณีประเทศอังกฤษ สำนักงานผังเมืองท้องถิ่นมีอำนาจออก “คำสั่งอนุรักษ์ต้นไม้”

– ในกรณีประเทศญี่ปุ่น ห้ามตัดต้นไม้ที่สูงเกิน 10 เมตร โดยเด็ดขาด

– ในกรณีประเทศเกาหลี เมื่อปี ค.ศ. 1995 รัฐบาลมีแผนที่จะสร้างเขื่อนแต่พบปัญหาว่าในพื้นที่นั้น มีต้นไม้อายุหลายร้อยปียืนตระหง่านอยู่ 1 ต้น ที่ประชุมมีข้อสรุปว่า “จะเก็บต้นไม้ต้นนั้นไว้ ส่วนเขื่อนก็จะสร้าง” ใช้เงินไปราว 60 ล้านบาท และเวลาอีกกว่า 3 ปี สำหรับสร้างเกาะกลางน้ำให้กับต้นไม้ต้นนั้น [ปานใจ ปิ่นจินดา, 2553]

 

  1. เอกสารอ้างอิง

ปานใจ ปิ่นจินดา (2553) “ฉากฆาตกรรมธรรมชาติ” กรุงเทพธุรกิจ 16 ธันวาคม 2553 http://bit.ly/fhQ1H3

Carter, E. Jane. (1995) “The Potential of Urban Forestry in Developing Countries: A Concept Paper”, FAO, Rome. http://www.fao.org/docrep/005/t1680e/T1680E01.htm#ch1.2 เข้าถึงเมื่อ 22 มิถุนายน 2560

Kuchelmeister, G. (2000) Trees for the urban millennium: urban forestry update. Unasylva, 200.

Kuchelmeister, G.; and S. Braatz (1993) “Urban forestry revisited.” Unasylva (173): 3-12.

Miller, R. (1997). Urban forestry: planning and management of green space.  Upper Saddle River, New Jersey, Prentice Hall.

Nilsson, K. & T.B. Randrup (1997) “Urban and peri-urban forestry” In Proceedings of the XI World Forestry Congress. Bakanlikar, Antalya, Turkey, OrmanBakanligi, 13-22 October 1997 and In Forest and Tree Resources (1): 97 – 110. (www.fao.org/montes/foda/wforcong/PUBLI/V1/ T3E/1.HTM)

Ulrich, R S, (1984) “View Through a Window May Influence Recovery from Surgery,” Science Vol. 224 (4647):420–421.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s